Rufi Festi Breviarium
rerum gestarum populi Romani

1 [D] [5] Breuem fieri clementia tua praecepit. Parebo libens praecepto, quippe cui desit facultas latius eloquendi; ac morem secutus calculonum, qui ingentes summas aeris breuioribus exprimunt, res gestas signabo, non eloquar. Accipe ergo, quod breuiter dictis breuius conputetur: ut annos et aetatem rei publicae ac praeteriti facta temporis non tam legere tibi, gloriosissime princeps, quam numerare uidearis.

2 [D] Ab urbe condita in ortum perennitatis uestrae, quo prosperius fratrum imperium Roma sortita est, anni numerantur MCXVII. sic sub regibus anni numerantur CCXLIII, sub consulibus anni CCCCLXVII, sub imperatoribus anni CCCCVII. Regnarunt Romae per annos CCXLIII reges numero VII. Romulus regnauit annos XXXVII; senatores per quinos dies annum unum; Numa Pompilius regnauit annos XLIII; Tullus Hostilius regnauit annos XXXII; Ancus Marcius regnauit annos XXIIII; Priscus Tarquinius regnauit annos XXXVIII; Seruius Tullius regnauit annos XLIIII; Lucius Tarquinius Superbus qui expulsus regno est, annos XXIIII. Consules [6] fuerunt a Bruto et Publicola in Pansam et Hirtium numero DCCCCXVI, praeter eos qui in eundem annum sorte aliqua sunt subrogati, per annos quadringentos sexaginta septem. Nouem enim annis Romae consules defuerunt, ita sub decemuiris annis duobus, sub tribunis militaribus annis tribus, sine magistratibus Roma fuit annis quattuor. Imperatores ab Octauiano Caesare Augusto in Iouianum fuerunt numero XLIII per annos CCCCVII.

3 [D] Sub his igitur tribus imperandi generibus, hoc est regio consulari imperatorio, quantum Roma profecerit, breuiter intimabo. Sub regibus septem per annos CCXLIII non amplius quam usque Portum atque Hostiam intra octauum decimum miliarium a portis urbis Romae, utpote adhuc paruae et a pastoribus conditae, cum finitimae circum ciuitates premerent, Romanum processit imperium. Sub consulibus, inter quos nonnumquam et dictatores fuerunt, per annos simul CCCCLXVII Italia usque trans Padum occupata est, Africa subacta est, Hispaniae accesserunt, Galliae et Brittanniae tributariae factae sunt. De Illyrico Histri Libyrni Dalmatae domiti sunt, ad Achaiam transitum est, Macedones subacti, cum Dardanis Moesis et Thracibus bellatum est, et Danuuium usque peruentum. In Asia expulso Antiocho primum pedem posuere Romani, Mithridate uicto Pontus regnum eius occupatum est, Armenia minor, quam idem tenuerat, armis obtenta est, in Mesopotamiam Romanus peruenit exercitus, cum Parthis foedus initum est, contra Carduenos ac Saracenos et Arabas bellatum est, Iudaea omnis uicta est, Cilicia et Syriae in potestatem populi Romani peruenerunt. Aegypti reges foederati erant. Sub imperatoribus uero per annos CCCCVII, cum diuersa rei publicae fortuna multi principes imperarent, accesserunt Romano orbi Alpes maritimae, Alpes Cottiae Raetiae Noricae, Pannoniae, [7] Moesiae et omnis ora Danuuii in prouincias est redacta. Pontus omnis, Armenia maior, Oriens totus cum Mesopotamia, Assyriis, Arabia et Aegypto sub imperii Romani iura transiuit.

4 [D] Quo ordine autem singulas prouincias Romana res publica adsecuta sit, infra ostenditur. Prima prouinciarum Sicilia facta est. Eam uicto Hierone, Siculorum rege, Marcellus consul obtinuit. Deinde a praetoribus recta, postea est commissa praesidibus: nunc a consularibus administratur. Sardiniam et Corsicam Metellus uicit, triumphauit de Sardis [rebellauere saepe Sardi]. Iuncta administratio harum insularum fuerat, post suos praetores habuit, nunc singulae praesidibus reguntur. In Africam pro defensione Siculorum Romana arma transmissa sunt. Ter Africa rebellauit; ad extremum, deleta per Africanum Scipionem Carthagine, prouincia facta est, nunc sub proconsulibus agit. Numidia ab amicis regibus tenebatur, sed Iugurthae, ob necatos Adherbalem et Hiempsalem, filios Micipsae regis, bellum indictum est; et eo per Metellum consulem adtrito, per Marium capto, in populi Romani potestatem Numidia peruenit. Mauritaniae a Boccho obtentae sunt. Sed subacta omni Africa Mauros Iuba rex tenebat, qui in causa belli ciuilis ab Augusto Caesare uictus mortem sibi propria uoluntate consciuit. Ita Mauritaniae nostrae esse coeperunt ac per omnem Africam sex prouinciae factae sunt: ipsa, ubi Carthago, est proconsularis, Numidia consularis, Byzacium consularis, Tripolis et duae Mauritaniae, hoc est Sitifensis et Caesariensis, sunt praesidales.

5 [D] Hispanis primum auxilium aduersum Afros per Scipionem tulimus. Rebellantes Lusitanos in Hispania per Decimum Brutum obtinuimus [8] et usque Gadis ad Oceanum mare peruenimus. Postea ad Hispanos tumultuantes Silanus missus eos uicit. Celtiberi in Hispania saepe rebellauere, sed misso iuniori Scipione cum excidio Numantiae subacti sunt. Omnes prope Hispaniae Sertoriani occasione belli per Metellum et Pompeium in dicionem nostram acceptae sunt. Postea, prorogato quinquennii imperio, a Pompeio perdomitae sunt. Ad extremum quoque ab Octauiano Caesare Augusto Cantabri et Astures, qui freti montibus resistebant, deleti sunt. Ac per omnes Hispanias sex nunc sunt prouinciae: Tarraconensis Carthaginiensis Lusitania Gallaecia Baetica, trans fretum etiam in solo terrae Africanae prouincia Hispaniarum, quae Tingimauritania cognominatur. Ex his Baetica et Lusitania consulares, ceterae sunt praesidales.

6 [D] Cum Gallis grauissima bella populi Romani. Galli enim etiam eam partem Italiae, in qua nunc Mediolanum est, usque ad Robiconem fluuium tenebant in tantum uiribus freti, ut Romam ipsam bello peterent, caesis exercitibus Romanis moenia urbis intrarent, Capitolium obsiderent, ad cuius arcem sescenti nobilissumi senatores confugerant; qui Mauri libris se ab obsidione redemerunt. Postea Gallos cum uictoria remeantes Camillus qui in exilio erat, collecta de agris multitudine oppressit; aurum et signa quae Galli ceperant, reportauit. Cum Gallis multi consules praetores ac dictatores euentu [9] uario conflixerunt. Marius Gallos de Italia expulit, transcensis Alpibus feliciter aduersus eos pugnauit. G. Caesar cum decem legionibus, quae terna milia militum Italorum habuerunt, per annos VIIII ab Alpibus ad Rhenum usque Gallias subegit, cum barbaris ultra Rhenum positis conflixit, in Brittanniam transiuit, decimo anno Gallias et Brittannias tributarias fecit. Sunt in Gallia, Aquitania et Brittanniis prouinciae decem et octo: Alpes maritimae, prouincia Viennensis, Narbonensis, Nouempopulana, Aquitaniae duae, Alpes Graiae, Maxima Sequanorum, Germaniae duae, Belgicae duae, Lugdunensis duae; in Brittannia Maxima Caesariensis, Flauia Caesariensis, Brittannia prima, Brittannia secunda.

7 [D] Illyricum ab ore maritimo paulatim adgressi sumus. Lebinus consul Hadriaticum atque Ionium mare primus ingressus maritimas obtinuit ciuitates. Creta per Metellum pro consule, qui Creticus dic tus est, prouincia facta est. Graecis in fidem nostram confugientibus ad Achaiam accessimus. Athenienses aduersum Philippum, Macedonum regem, auxilium nostrum petiuerunt. Libera diu sub amicitiis nostris Achaia fuit, ad extremum legatis Romanorum apud Corinthum uiolatis per Lucium Mummium proconsule capta Corintho Achaia omnis obtenta est. Epirotae, qui aliquando cum Pyrrho rege etiam ad Italiam transire praesumpserant, uicti ac Thessaliae simul cum Achiuorum et Macedonum regionibus nobis accesserunt. Macedonia ter rebellauit: sub Philippo, sub Perse, sub Pseudophilippo. Philippum Flamininus, Persen Paullus, Pseudophilippum Metellus [10] obpressit, quorum triumphis Macedonia populo Romano adiuncta est. Illyrios, qui Macedonibus auxilium tulerunt, ex eadem occasione per Lucium Anicium praetorem uicimus et eos cum rege Gentio in deditionem accepimus. Dardanos et Moesiacos Curio pro consule subegit et primus Romanorum ducum ad Danuuium usque peruenit. Sub Iulio Octauiano Caesare Augusto per Alpes Iulias iter factum est, Alpinis omnibus uictis Noricorum prouinciae accesserunt. Bathone Pannoniorum rege subacto in dicionem nostram Pannoniae uenerunt. Amantinis inter Sauum et Drauum prostratis regio Sauiensis ac secundorum loca Pannoniorum obtenta sunt.

8 [D] Marcomanni et Quadi de locis Valeriae, quae sunt inter Danuuium et Drauum, pulsi sunt et limes inter Romanos ac barbaros ab Augusta Vindelicum per Noricum, Pannonias ac Moesiam est constitutus. Traianus Dacos sub rege Decibalo uicit et Daciam trans Danuuium in solo barbariae prouinciam fecit, quae in circuitu habuit decies centena milia passuum; sed sub Gallieno imperatore amissa est et per Aurelianum, translatis exinde Romanis, duae Daciae in regionibus Moesiae ac Dardaniae factae sunt. Prouincias habet Illyricus XVIII: Noricorum duas, Pannoniarum duas, Valeriam, Sauiam, Dalmatiam, Moesiam, Dardaniam, Daciarum duas. Et in dioecesi Macedonica prouinciae sunt septem: Macedonia, Thessalia, Achaia, Epiri duae, Praeualis, Creta.

9 [D] In Thracias Macedonici belli occasione transcursum est. Saeuissimi omnium gentium Thraces fuerunt. In Thraciae regionibus etiam Scordisci habitarunt, pariter crudeles et callidi. Multa de [11] saeuitia praedictorum fabulosa memorantur, quod hostiis captiuorum diis suis aliquando litauerint, quod humanum sanguinem in ossibus capitum potare sint soliti. Saepe per eos Romanus est caesus exercitus. Marcus Didius uagantes Thracas repressit, Marcus Drusus intra fines proprios continuit, Minucius in Hebri fluminis glacie uastauit. Per Appium Claudium pro consule hi qui Rhodopam incolebant, uicti sunt. Europae maritimas urbes antea Romana classis obtinuit. Marcus Lucullus per Thracias cum Bessis primus conflixit. Ipsam caput gentis Thraciam uicit, Haemimontanos subegit, Eumolpiadam quae nunc Philippopolis dicitur, Vscudamam quae modo Hadrianopolis nominatur, in dicionem nostram redegit, Capylen cepit. Supra Pontum positas ciuitates occupauit: Apolloniam, Calathum, Parthenopolim, Tomos, Histrum; ad Danuuium usque perueniens Romana Scythis arma monstrauit. Ita dicioni rei publicae sex Thraciarum prouinciae sunt adquisitae: Thracia, Haemimontus, Moesia inferior, Scythia, Rhodopa, Europa, in qua nunc secundae arces Romani orbis sunt constitutae.

10 [D] Nunc Eoas partes totumque Orientem ac positas sub uicino sole prouincias, qui auctores sceptris tuis parauerint, explicabo, quo studium clementiae tuae, quod in isdem propagandis habes, amplius incitetur. Asia societate Attali regis nota Romanis est eamque Attali testamento relictam hereditario iure possedimus. Ne quid tamen populus Romanus non uiribus partum haberet, armis per nos ab Antiocho, Syriarum rege maximo, est uindicata. Eadem occasione etiam Lydia, sedes antiqua regnorum, Caria, Hellespontus ac Phrygiae in potestatem populi Romani iuncta dicione uenerunt. Rhodiis [12] et insularum populis * experti primum infestissumis sumus, post isdem fidelissimis auxiliatoribus utebamur. Ita Rhodus et insulae primum libere agebant, postea in consuetudinem parendi Romanis clementer prouocantibus peruenerunt et sub Vespasiano principe Insularum prouincia facta est.

11 [D] Pamphyliam, Lyciam, Pisidiam Seruilius pro consule ad bellum piratarum missus obtinuit. Bithyniam Nicomedis defuncti regis testamento sumus adsecuti. Gallograeciam, hoc est Galatiam (sunt et enim, ut nomen resonat, ex Gallis Galatae), quod Antiocho contra Romanos auxilium praebuissent, inuasimus. Manlius pro consule Galatas persecutus est et confugientes partim in Olympum, partim in Magabam montem, qui nunc Modiacus dicitur, de arduis eos in plana detrusit, uictos in perpetuam pacem redegit. Postea Galatiam Deiotarus Tetrarches, nobis permittentibus, tenuit. Ad extremum sub Octauiano Caesare Augusto Galatia in speciem prouinciae redacta est et eam primus Lollius pro praetore administrauit. Cappadoces primo societatem nostram sub Epafrace rege petiuerunt posteaque Ariobarzanes rex Cappadocum, a Mithridate expulsus, Romanorum armis est restitutus. Semper inter auxilia nostra fuere Cappadoces et ita maiestatem coluere Romanam, ut in honorem Augusti Caesaris Mazaca, ciuitas Cappadociae maxima, Caesarea cognominaretur. Postremo sub imperatore Claudio Caesare cum Archelaus rex Cappadocum Romam uenisset et ibi diu detentus occubuisset, in prouinciae speciem Cappadocia migrauit. Pontus, per Pompeium uicto Mithridate rege Pontico, formam prouinciae [13] accepit. Paphlagoniam Pylaemenes rex, amicus populi Romani, tenuit. Saepe ex ea pulsus regno a nobis est restitutus, quo mortuo prouinciae ius Paphlagonibus inpositum est.

12 [D] Vltra iuga Tauri montis quemadmodum possessio Romana perrexit, consequenti locorum magis quam temporum seruata digestione monstrabitur. Antiochus, Syriae potentissimus rex, bellum formidabile populo Romano intulit. Trecenta milia armatorum habuit, falcatis etiam curribus et elephantis aciem instruxit; a Scipione consule, fratre Scipionis Africani, in Asia apud Magnesiam victus, pace accepta, intra Taurum regnare permissus est. Eius filii regnum Syriae sub clientela populi Romani retinuerunt; quibus defunctis Syriarum prouinciis potiti sumus. Cilices et Isauros, qui se piratis ac praedonibus maritimis iunxerant, Seruilius pro consule ad praedonum bellum missus subegit et uiam per Taurum montem primus instituit; isque de Cilicibus et Isauris triumphauit itaque Isauricus est cognominatus.

13 [D] Cyprus, famosa diuitiis, paupertatem populi Romani, ut occuparetur, sollicitauit. Eam rex foederatus regebat, sed tanta fuit penuria aerarii Romani et tam ingens opum fama Cypriarum, ut lege data Cyprus confiscari iuberetur. Quo accepto rex Cyprius nuntio uenenum sumpsit, ut uitam prius quam diuitias amitteret. Cato Cyprias opes Romam nauibus aduexit. Ita ius eius insulae auarius magis quam iustius sumus adsecuti. Cyrenas cum ceteris ciuitatibus Libyae Pentapolis Ptolemaei antiquioris liberalitate suscepimus. Libyam supremo Appionis regis arbitrio sumus adsecuti. Aegyptus omnis sub amicis regibus fuerat, sed uicta cum Antonio Cleopatra prouinciae formam Octauiani Caesaris Augusti temporibus accepit; et primum apud Alexandrinos Cornelius Gallus Romanus iudex administrauit.

14 [D] Per confinia Armeniarum primum sub Lucio Lucullo Romana [14] trans Taurum arma transmissa sunt. Phylarchi Saracenorum in Osrhoena cessere superati. In Mesopotamia ab eodem Lucullo Nisibis capta est. Postea per Pompeium eadem loca armis obtenta sunt. Syriae et Phoenice bello a Tigrane, Armeniorum rege, receptae sunt. Arabes et Iudaei in Palaestina uicti sunt. Ad extremum sub Traiano principe regi maioris Armeniae diadema sublatum est et per Traianum Armenia, Mesopotamia, Assyria et Arabia prouinciae factae sunt ac limes Orientalis supra ripas Tigridis est institutus. Sed Hadrianus qui successit Traiano, inuidens Traiani gloriae, sponte sua Armeniam, Mesopotamiam, Assyriam reddidit ac medium inter Persas et Romanos Eufraten esse uoluit. Sed post sub Antoninis duobus, Marco et Vero, ac Seuero Pertinaci ceterisque principibus Romanis, qui aduersum Parthos euentu uario dimicarunt, quater amissa, quater recepta Mesopotamia est; ac Diocletiani temporibus, uictis prima congressione Romanis, secundo autem conflictu superato rege Narseo, uxore eius ac filiabus captis et cum summa pudicitiae custodia reseruatis, pace facta Mesopotamia est restituta et supra ripas Tigridis limes est refirmatus, ita ut quinque gentium trans Tigridem constitutarum dicionem adsequeremur. Quae condicio foederis in tempus diualis Constantii conseruata durauit.

15 [D] Scio nunc, inclyte princeps, quo tua pergat intentio. Requires profecto, quotiens Babyloniae ac Romanorum arma conlata sint et quibus uicibus sagittis pila contenderint. Breuiter euentus enumerabo bellorum. Furto hostes in paucis inuenies esse laetatos, uera autem uirtute semper Romanos probabis exstitisse uictores. Primum a Lucio Sylla pro consule Arsaces, rex Parthorum, missa legatione [15] amicitias populi Romani rogauit ac meruit. Lucius Lucullus Mithridaten, regno Ponti exutum, ad Armeniam persecutus est. Tigranen, Armeniorum regem, cum septem milibus clibanariis et centum uiginti sagittariorum, ipse cum decem et octo Romanorum milibus uicit. Tigranocertam, maximam Armeniae ciuitatem, expugnauit. Madaenam, opimam Armeniorum regionem, obtinuit, per Melitenam ad Mesopotamiam descendit, Nisibin cum fratre regis cepit. Tendere in Persas paratus successorem accepit.

16 [D] Gn. Pompeius expertae felicitatis ad Mithridaticum bellum missus Mithridaten in Armenia minore nocturno adgressus proelio superauit, caesis duobus et quadraginta milibus hostium castra eius inuasit. Mithridates cum uxore et duobus comitibus in Bosporos fugit, ibi desperatione rerum suarum uenenum hausit et cum uis ueneni parum ageret, a milite suo, ut ferro percuteretur, impetrauit. Pompeius auxiliatorem Mithridatis Tigranen, Armeniorum regem, persecutus est: ille ei se oblato diademate apud Artaxata dedidit. Receptae ab eo sunt Mesopotamia, Syriae et aliquanta pars Phoenices; atque intra Armeniam maiorem regnare permissus est. Idem Pompeius Bosporianis et Colchis Aristarchum regem inposuit, cum Albanis conflixit, Orhode, Albanorum regi, ter uicto pacem dedit, Hiberiam cum Artace rege in deditionem accepit, Saracenos et Arabas uicit. Iudaea capta Hierosolymam obtinuit, cum Persis foedus icit. Rediens apud Antiochiam Daphnensem lucum, delectatus loci amoenitate et aquarum abundantia, addito nemore consecrauit.

17 [D] [16] Marcus Crassus consul aduersum rebellantes Parthos missus est. Is cum pacem missa a Persis legatione rogaretur, apud Ctesiphonta responsurum se ait. Apud Zeugma traiecit Euphraten et a transfuga quodam Mazzaro inductus ad ignotam camporum solitudinem descendit. Ibi undique circumuolantibus sagittariorum agminibus cum Silate et Surena praefectis regiis est cinctus exercitus et ui telorum obrutus. Ipse Crassus cum ad conloquium sollicitatus uiuus paene capi posset, repugnantibus tribunis euaserat et fugam petens occisus est. Caput eius cum dextera manu resectum ad regem perlatum est atque ita ludibrio habitum, ut faucibus eius aurum liquefactum infunderetur: scilicet qui ardens cupiditate praedandi pacem regi dare rogatus abnuerat, etiam mortui eius reliquias auri flamma conbureret. Gaius Cassius, quaestor Crassi, uir strenuus, reliquias fusi conlegit exercitus. Contra Persas in Syriam inrumpentes ter cum summa administratione conflixit eosque trans Euphraten reiectos uastauit.

18 [D] Parthi Labieno qui Pompeianarum partium fuerat ac uictus ad Persas refugerat, duce in Syriam inruperunt ac totam prouinciam occuparunt. P. Ventidius Bassus Parthos, qui ducente Labieno Syriam inuaserant, occurrens in Capro monte cum paucis fugauit, Labienum occidit, persecutus Persas ad internecionem strauit. Qua congressione Pacorum regis filium eadem die, qua Crassus fuerat uictus, occidit, ne aliquando Romani ducis mors inulta relinqueretur. Ventidius de Persis primus triumphauit. M. Antonius Mediam ingressus, quae nunc Madaena appellatur, bellum Parthis [17] intulit, et primis eos proeliis uicit. Post duabus legionibus amissis, cum fame, pestilentia, tempestatibus premeretur, uix per Armeniam, Persis insequentibus, reuocauit exercitum, tanto per momenta temporis terrore perculsus, ut a gladiatore suo percuti postularet, ne uiuus ueniret in hostium potestatem.

19 [D] Sub Octauiano Caesare Augusto Armenia cum Parthis conspirauit. Gaius Caesar, nepos Augusti, cum exercitu missus ad Orientem, cum pro maiestate Romani nominis facile cuncta sedasset atque ei se Armenii, qui tunc temporis ualidiores erant cum Parthis, dedissent indicesque ex instituto Pompei praedictis gentibus Gaius Caesar praeficeret: Donnes quidam, quem Parthis Arsacis praeposuerat, proditione simulata, libellum, in quo conscripti thesauri continerentur, obtulit. Quem cum imperator Romanus legeret intentius, cultro Gaium adgressus uulnerauit. Percussor quidem a militibus confossus est. Gaius ex uulnere, regressus in Syriam, obiit. Persae ad satisfactionem tam audacis admissi obsides tunc primum Octauiano Caesari Augusto dederunt et erepta sub Crasso signa retulerunt. Pacatis gentibus Orientis, Augustus Caesar etiam Indorum legationem primus accepit.

20 [D] Nero, quem turpissimum imperatorem Romana est passa res publica, amisit Armeniam. Duae tunc Romanae legiones sub iugum a Persis missae extremo dedecore Romani exercitus sacramenta foedarunt. Traianus, qui post Augustum Romanae rei publicae mouit lacertos, Armeniam recepit a Parthis, sublato diademate Armeniae maioris regnum ademit. Albanis regem dedit, Hiberos, [18] Bosporianos, Colchos in fidem Romanae dicionis recepit, Osrhoenorum loca et Arabum occupauit, Carduenos Marcomedos obtinuit, Antemusium, optimam Persidis regionem, Seleuciamque Ctesiphontem Babyloniam accepit ac tenuit, usque ad Indiae fines post Alexandrum accessit. In mari rubro classem instituit. Prouincias fecit Armeniam, Assyriam, Mesopotamiam, quae inter Tigridem atque Euphraten sita inriguis amnibus instar Aegypti fecundatur. Hadrianum gloriae Traiani certum est inuidisse. Qui ei successor in imperio sponte propria reuocatis exercitibus Armeniam, Mesopotamiam, Assyriam concessit et inter Romanos ac Persas Euphraten medium esse uoluit.

21 [D] Antonini duo, Marcus et Verus, hoc ex socer et gener, pariter augusti, imperium orbis aequata primum potestate tenuerunt. Sed ex his Antoninus iunior ad expeditionem Parthicam profectus est multaque et ingentia aduersus Persas feliciter gessit. Seleuciam, Assyriae urbem, cum quadringentis milibus hostium cepit, ingenti gloria de Persis cum socero triumphauit. Seuerus, natione Afer, acerrimus imperator, Parthos strenue uicit, Adiabenos deleuit, Arabas interiores obtinuit et in Arabia prouinciam fecit. Huic cognomina ex uictoriis quaesita sunt; nam Adiabenicus, Parthicus, Arabicus est cognominatus. Antoninus, cognomento Caracalla, filius Seueri imperatoris, expeditionem in Persas parans, in Osrhoena apud Edessam propria morte obiit et ibidem sepultus est.

22 [D] Aurelius Alexander quasi fato quodam in exitium Persicae gentis renatus iuuenis admodum Romani gubernacula suscepit imperii. Persarum regem nobilissimum Xerxem gloriose uicit. Hic Alexander scriniorum magistrum habuit Vlpianum iuris consultorem. [19] De Persis Romae pompa spectabili triumphauit. Sub Gordiano, acri ex iuuentutis fiducia principe, rebellantes Parthi, ingentibus proeliis contusi sunt. Isque rediens uictor de Perside fraude Philippi, qui praefectus praetorio eius erat, occisus est. Milites ei tumulum in uicesimo miliario a Circesso castro, quod nunc exstat, aedificauerunt atque exsequias eius Romam cum maxima uenerationis reuerentia deduxerunt.

23 [D] Valeriani, infausti principis, fortunam taedet referre. Is cum Gallieno suscepit imperium. Cum Valerianum exercitus, Gallienum senatus imperatorem fecisset, in Mesopotamia aduersum Persas Valerianus congressus a Sapore, Persarum rege, superatus est et captus in dedecori seruitute consenuit. Sub Gallieno Mesopotamia inuasa etiam Syriam sibi Persae coeperant uindicare, nisi quod turpe dictu est, Odenathus, decurio Palmyrenus, conlecta Syrorum agrestium manu acriter restitisset et fusis aliquotiens Persis, non modo nostrum limitem defendisset, sed etiam ad Ctesiphontem Romani ultor imperii, quod mirum dictu est, penetrasset.

24 [D] Aureliani imperatoris gloriae Zenobia, Odenathi uxor, accessit. Ea enim post mortem mariti feminea dicione Orientis tenebat imperium. Quam Aurelianus multis clibanariorum et sagittariorum milibus fretam apud Immas haut procul ab Antiochia uicit et captam Romae triumphans ante currum duxit. Cari imperatoris uictoria de Persis nimium potens superno numini uisa est. Nam ad inuidiam caelestis indignationis pertinuisse credenda est. Is enim ingressus Persidem quasi nullo obsistente uastauit, Cochen et Ctesiphontem, [20] urbes Persarum nobilissimas, cepit. Cum uictor totius gentis castra supra Tigridem haberet, ui fulminis ictus interiit.

25 [D] Sub Diocletiano principe pompa uictoriae nota de Persis est. Maximianus Caesar prima congressione, cum contra innumeram multitudinem cum paucis acriter dimicasset, pulsus recessit ac tanta a Diocletiano indignatione susceptus est, ut ante carpentum eius per aliquot milia passuum cucurrerit purpuratus. Et cum uix impetrasset, ut reparato de limitaneis Daciae exercitu euentum Martis repeteret, in Armenia maiore ipse imperator cum duobus equitibus explorauit hostes et cum uiginti quinque milibus militum superueniens castris hostilibus subito innumera Persarum agmina adgressus ad internecionem cecidit. Rex Persarum Narseus effugit, uxor eius et filiae captae sunt et cum maxima pudicitiae custodia reseruatae. Pro qua administratione Persae non modo armis, sed etiam moribus Romanos superiores esse confessi sunt. Mesopotamiam cum Transtigritanis regionibus reddiderunt. Pax facta usque ad nostram memoriam rei publicae utilis perdurauit.

26 [D] Constantinus rerum dominus extremo uitae suae tempore expeditionem parauit in Persas. Toto enim orbe pacatis gentibus et recenti de Gothis uictoria gloriosior cunctis in Persas descendebat agminibus. Sub cuius aduentu Babyloniae in tantum regna trepidarunt, ut supplex ad eum legatio Persarum adcurreret, facturos se imperata promitterent, nec tamen pro adsiduis eruptionibus, quas sub Constantio Caesare per Orientem temptauerant, ueniam mererentur.

27 [D] Constantius in Persas uario ac magis difficili pugnauit euentu. Praeter leues excubantium in limite congressiones acriori [21] Marte nouiens decertatum est, per duces suos septiens, ipse praesens bis adfuit. Verum pugnis Sisaruena, Singarena et iterum Singarena, praesente Constantio, ac * Sicgarepa, Constantiniensi quoque, et cum Amida capta est, graue sub eo principe res publica uulnus accepit. Ter autem a Persis est obsessa Nisibis, sed maiore sui detrimento dum obsidet hostis adfectus est. * Nararensi autem, ubi Narseus occiditur, superiores discessimus. Nocturna uero Elliensi prope Singaram pugna, ubi praesens Constantius adfuit, omnium expeditionum conpensatus fuisset euentus, si locis et nocte aduersantibus percitos ferocia milites ab intempestiuo pugnandi tempore imperator ipse adloquendo reuocare potuisset. Qui tamen inuicti uiribus, inprouisis aduersum sitim aquarum subsidiis incumbente iam uespere, castra Persarum adgressi ruptis munitionibus occuparunt, fugatoque rege, cum a proelio respirantes praetentis luminibus repertae inhiarent aquae, nimbo sagittarum obruti sunt, cum stolide ad dirigendos certius in se ictus lumina ipsi per noctem accensa praeberent.

28 [D] Iuliano in externos hostes expertae felicitatis principi aduersum Persas modus defuit. Is enim ingenti adparatu, utpote totius orbis regnator, infesta in Parthos signa commouit, instructam commeatibus classem per Euphraten inuexit. Strenuus in ingressu multa Persarum oppida et castella aut suscepit dedita aut manu cepit. Cum contra Ctesiphontem in ripa Tigridis et Euphratis iam mixti castra haberet ludosque campestres, ut hosti sollicitudinem demeret, per diem agitasset, noctis medio inpositos nauibus milites in ulteriorem ripam repente transtulit. Qui per ardua nitentes, qua difficilis etiam per diem et nullo prohibente fuisset adscensus, Persas [22] terrore subito miscuerunt uersisque agminibus totius gentis apertas Ctesiphontis portas uictor miles intrasset, nisi maior praedarum occasio fuisset quam cura uictoriae. Tantam adeptus gloriam, cum de reditu a comitibus admoneretur, intentioni suae magis credidit et exustis nauibus, cum a transfuga qui se ad fallendum obiecerat inductus uiae in Madeneam compendia sectaretur, dextrum aduersa Tigridis ripa nudato militum latere iter relegens, cum incautius per agmen erraret, excito puluere erepto suorum conspectu ab obuio hostium equite conto per ilia ictus inguinum tenus uulneratus est. Inter effusionem nimii sanguinis, cum suorum ordines licet saucius instaurasset, cunctantem animam multa suos adlocutus efflauit.

29 [D] Iouianus proeliis superiorem sed confusum subita morte amissi imperatoris suscepit exercitum. Cum commeatus deficerent et uia in reditu prolixior inmineret, Persae crebris incursibus nunc a fronte, nunc a tergo mediorum quoque latera incursantes iter agminis morarentur: consumptis aliquot diebus tanta reuerentia Romani nominis fuit, ut a Persis prius sermo de pace haberetur ac reduci confectus inedia exercitus sineretur conditionibus (quod numquam antea accidit) dispendiosis Romanae rei publicae inpositis ut Nisibis et pars Mesopotamiae traderetur, quibus cupidior regni quam gloriae Iouianus in imperio rudis adquieuit.

30 [D] Quam magno deinceps ore tua, princeps inuicte, facta sunt personanda! Quibus me licet inparem dicendi nisu et aeuo grauiorem [23] parabo. Maneat modo concessa dei nutu et ab amico, cui credis et creditus es, numine indulta felicitas, ut ad hanc ingentem de Gothis etiam Babiloniae tibi palma pacis accedat.